Bjarni Guðmarsson sagnfræðingur hefur setið sveittur við að rita sögu BÍL í tilefni af 50 ára afmæli samtakanna árið 2000. Hann gefur okkur forsmekk að því sem koma skal í skemmtilegum útdrætti. Hálf öld að baki og alltaf batnar það!
BÍL 1950-2000 í fáum dráttum
Íslensk leiklist í þeirri mynd sem við þekkjum nú á sér ekki ýkja langa sögu. Þó má segja að á síðari hluta 19. aldar og fyrri hluta þeirrar 20. hafi myndast nokkur vísir að skipulegu leiklífi úti um land. Allt var það í höndum áhugamanna, venjulegt fólk lagði frá sér verkfæri sinna daglegu starfa og gekk leiklistargyðjunni á hönd.
Eftir aldamótin 1900 vaknaði áhugi manna á að koma á fót ríkisreknu atvinnuleikhúsi í Reykjavík. Það varð að veruleika innan skamms og var Þjóðleikhúsið vígt árið 1950. Með því opnuðust ýmsar leiðir fyrir áhugaleikfélögin úti um landið og önnur þau félög sem höfðu leiklist á sinni könnu. Í lögum um leikhúsið frá 1947 var ma. ákvæði um að því bæri að vinna að eflingu leiklistar um allt land. Þá munaði ekki minna um að nú var kominn fram allnokkur hópur skólagenginna leikara, sem veitt gat félögunum mikinn stuðning í viðleitni þeirra til að leika.
Um þessar mundir hafði verið lyft grettistaki í byggingu samkomuhúsa á Íslandi. Með lögum árið 1947 var félagasamtökum sem vildu ráðast í byggingu félagsheimila léttur róðurinn. Í kjölfarið tóku félagsheimili að rísa víða um land og bættu til muna sýningaraðstöðu til leikiðkunar. Fyrir vikið voru árin eftir miðja 20. öld fjörmikið skeið í íslenskri áhugaleiklist, bæði vegna nýfenginnar sýningaraðstöðu og ekki síður hins að leiksýningar reyndust félögum jafnan hin best tekjulind og lá mikið við því mörg þeirra höfðu gengist undir þungar skuldbindingar vegna húsbygginganna.
Oft hafði verið á það bent að þau félög áhugamanna sem fengust við leiklist gætu til muna bætt aðstöðu sína með því að slá sér saman í sérstöku leikfélagasambandi. Með því móti gætu félögin betur stutt hvert annað og innkaup á m.a. handritum, farða, ljósabúnaði, leiktjöldum og öðru yrðu hagstæðari. Meira að segja gætu þau haft launaðan starfsmann í Reykjavík til að annast ýmis erindi og vera tengiliður á milli félaganna. Um 1950 virtist að ýmsu leyti kjörið tækifærið til að slá til. Einna ötulastur við slíkar ábendingar var Ævar R. Kvaran leikari. Hann hafði kynnst kjörum áhugaleikfélaganna þegar hann fór á milli þeirra og leikstýrði, og sá í hendi sér að slík hreyfing gæti reynst leikstarfi úti um landið hin mesta lyftistöng. Ævar fékk í lið með sér þá Lárus Sigurbjörnsson skjalavörð og Þorstein Einarsson íþróttafulltrúa. Undirbjuggu þeir viðræðufund til að ræða stofnun slíks bandalags sem fara skyldi fram í Reykjavík vorið 1950. Fjölmörgum félögum var sent boðsbréf til fundarins, og má ætla að langflest félög sem fengust við leiklist um úti um landið hafi fengið fundarboðið. Bréf þeirra þremenninga var svohljóðandi:
Er skemmst frá því að segja að fundurinn heppnaðist í alla staði vel, var vel sóttur og mikill hugur virtist í fundarmönnum. Samþykkt var að stofna sambandið og var kosin undirbúningsnefnd þess sem boða skyldi til stofnfundar eigi síðar en um miðjan ágúst.
|
Starfsemin fyrstu árin
|
Fljótlega eftir stofnun var tekið til við að fá ríkisvaldið til að leggja hreyfingunni fjárhagsstuðning. Mörg leikfélög voru inni á fjárlögum með svolitlar sporslur áður en BÍL var stofnað en þeir styrkir voru fjarska sparlegir og þurfti að gera verulegan skurk í því að fá þá hækkaða ef félögin áttu að geta dafnað og leiklífið að blómgast. Ekki skipti minna máli að fá fjárstuðning frá hinu opinbera til starfsemi bandalagsins sjálfs; árið 1952 fékkst þannig þegar nokkur styrkur til skrifstofunnar, 20 þúsund kr., en fór strax í 70 þúsund ári síðar. Árið 1964 voru samþykkt á alþingi sérstök lög um fjárhagsstuðning við leikstarfsemi áhugamanna sem breyttu þessu nokkuð til hins betra, m.a. hækkuðu framlög til leikstarfsemi félaga talsvert og einnig til starfsemi BÍL. |
| Héraðssambönd eður ei Aðildarfélögum fjölgaði ört á árunum eftir stofnun BÍL. Þegar árið 1952 voru aðildarfélögin orðin 50 talsins og eftir að kom fram yfir 1960 voru þau jafnan á bilinu 60-70. Bein þátttaka í starfi hreyfingarinnar var þó mun minni en ætla hefði mátt. Til dæmis átti einungis um fimmtungur aðildarfélaga fulltrúa á aðalfundi Bandalagsins ár hvert, en þeir voru haldnir á vorin og yfirleitt í Reykjavík. Munu fjarlægðir og fjárskortur hafa valdið mestu um þessa dræmu þátttöku. Ýmsir höfðu orð á því að nauðsyn bæri til að bæta hér úr og auka skilvirkni í starfi bandalagsins. Meðal annars þess vegna var farið að ræða það á þingum á fyrri hluta 7. áratugarins að breyta innri strúktúr bandalagsins og skipta því upp í héraðasambönd, sem ynnu að velferð félaganna á sínu svæði og kysu fulltrúa til að senda á Bandalagsþing ár hvert. Af þessu varð þó ekki. Þess í stað var ákveðið að halda bandalagsþing annað hvert ár, á haustin, og fulltrúar í stjórn BÍL voru allir kosnir af sama svæðinu. Þannig tók við völdum vorið 1962 „sunnlenska stjórnin“ og sat til haust 1964. Þá tók „norðlenska stjórnin“ við til hausts 1966 og þannig koll af kolli. Við þetta sat allt til ársins 1972 þegar farið var að kjósa „blandaðar“ stjórnir að nýju. Og árið 1976 var aftur horfið til þess að hafa þing bandalagsins á vorin ár hvert og hefur svo verið til þessa dags. Í byrjun 10. áratugar var og fitjað upp á þeirri nýbreytni að halda svonefnda formanna- eða haustfundi á milli þingi þar sem kostur gafst til að “fínstilla” starfið á milli þinga og ræða um ýmislegt sem ekki komst á dagskrá á aðalfundum eða varð þar ekki útrætt. |
Ýmislegt orkaði andæris í áhugaleikstarfi á Íslandi eftir miðjan 7. áratuginn. Meðal annars léku verðlagsmál félögin og hreyfinguna í heild grátt á verðbólgutímum eins og marga fleiri. Ekki hafði fyrr fengist í gegn hækkun á styrkjum til starfsemi félaga og skrifstofu BÍL þegar allur árangurinn var brunninn upp í verðbólgubálinu. Í annan stað hóf göngu sína íslensk sjónvarpsstöð og þóttust margir sjá fyrir hnignun og fall áhugaleikfélaga í landinu eftir því sem dreifikerfi sjónvarpsins stækkaði og móttökuskilyrði bötnuðu um hinar dreifðu byggðir landsins. Sams konar spár fengu og byr undir vængi þegar myndbandabyltingin hófst hér á landi, um og eftir 1980. Ekki fór heldur hjá því að sjónvarpið og myndbandstæknin veittu starfi áhugaleikfélaga þung högg. En banahögg voru það fráleitt. Áhrifin sjást trúlega best í fjölda aðildarfélaganna; árið 1964 voru þau 65 talsins en einungis 43 fjórum árum síðar, árið 1968. Upp úr því tók Eyjólfur að hressast nokkuð þótt heilsufarið gengi í bylgjum næstu ár, aðildarfélögin urðu aftur 65 árið 1975, um 80 1983 og um 90 árið 1989. En enda þótt þetta væru erfið ár um margt má þó ekki gleyma að Bandalagið færði út kvíarnar á ýmsum sviðum um þessar mundir. Þannig má nefna að BÍL gerðist aðili að Norræna áhugaleikhúsráðinu (NAR) árið 1968 og tók þátt í að mynda Alheimsleikhúsráðið (IATA) í byrjun 8. áratugarins. Má auðveldlega færa fyrir því rök að hin erlendu tengsl hafi haft ákaflega mikil áhrif á starfsemi leikfélaga hér, íslenskir áhugaleikarar sóttu, einkum til hinna Norðurlandanna, hina ýmsu strauma sem léku um leiklíf ytra hverju sinni og veittu því hingað heim. Margir sóttu námskeið erlendis, skoðuðu afrakstur annarra á leiklistarhátíðum og fjölmargir bundu náin vináttubönd við fólk með sama áhugamál um allan heim. Það er ekki síður klárt að nágrannalöndin og raunar heimsbyggðin öll ef út í það er farið hefur á ýms lund notið góðs af útrás íslenskra amatöra. |
Hjartastöð áhugaleikstarfsins í landinu |
Gæfa Bandalagsins |
Tvennir tímar |
| Úthlutun Annað mikilvægasta hlutverk BÍL, á eftir því að þjónusta og tengja aðildarfélögin innbyrðis, er að koma fram sem fulltrúi félaganna út á við, ekki síst gagnvart ríkisvaldinu. Baráttan fyrir auknum skilningi á mikilvægi menningarstarfs áhugaleikfélaganna og nauðsyn þess að ríkis- og sveitarsjóðir styrki þetta starf af nokkurri rausn. Að sönnu hefur barátta fyrir auknum fjárstuðningi gengið misvel í gegnum árin en sennilega rennur seint sá dagur að þeirri baráttu ljúki að fullu. Sitthvað hefur þó áunnist og má þar meðal annars nefna að frá því laust fyrir 1980 hefur stjórn BÍL sjálf gert tillögur um það hvernig ríkissjóðframlagi skuli skipt á milli félaga eftir verkefnum þeirra á ári hverju. Þarf ekki að hafa mörg orð um það hversu viðkunnanlegra það er að þetta vandasama verkefni skuli vera í höndum fulltrúa félaganna sjálfra heldur en að úthlutunarnefnd á vegum ráðuneytis hafi það með höndum. |
Hálf öld að baki Bjarni Guðmarsson
|